Versterken of vervangen.
Het pharmakon-vraagstuk in de stagepraktijk.
Een denkstuk voor bestuurders in onderwijs en bedrijfsleven. Over wat AI doet met de selectie van stagiairs, met de begeleiding op de werkvloer, en met het werk waarin stagiairs hun vak leren. De meeste van die veranderingen voltrekken zich op dit moment zonder dat het gesprek erover is gevoerd.
Pdf · geen e-mailadres nodig · vrij te delen binnen je organisatie
Plato noemde het schrift een pharmakon. Geneesmiddel en vergif tegelijk. Hetzelfde ding dat het geheugen versterkt, holt het ook uit.
AI is het pharmakon van deze generatie stagiairs, en dat is geen retorische draai maar een nauwkeurige beschrijving: het versterkt iets, en tegelijkertijd vervangt het iets anders. Die tweede beweging is soms zichtbaar, vaker niet, en juist daarom ontglipt ze aan het beleidsgesprek dat we nu zouden moeten voeren.
Deze whitepaper helpt je dat onderscheid te maken op drie plekken waar AI de stagepraktijk binnenkomt: in de selectie die bepaalt waar een stagiair terechtkomt, in de begeleiding die zijn leren stuurt, en in het werk waaraan hij onderweg zijn vak leert herkennen. De vraag die daaronder ligt is niet of AI mag, maar wat AI ondertussen verandert, en met wie je daar het gesprek over voert voordat de praktijk zich zonder gesprek heeft gevormd.
De Verschuivingsdriehoek
Ik heb dit model gebouwd naar aanleiding van wat ik zelf ben gaan zien en merken om mij heen, en van gesprekken met praktijkopleiders, bestuurders en BPV-coördinatoren die allemaal tegen dezelfde drie momenten aanliepen waarop AI de stagepraktijk binnenkomt: in de selectie, in de begeleiding, en in het werk zelf. Wat ze deelden was ook de vraag eronder, die bij alle drie hetzelfde was: wat verschuift hier precies, en merken we dat op tijd? De whitepaper werkt het model uit met concrete voorbeelden, de tegenargumenten die ik in gesprekken hoor, en een afwegingskader om mee aan tafel te gaan.
Drie plekken waar de praktijk nu al verandert
De whitepaper werkt elke laag apart uit: wat er gebeurt, waarom het onopgemerkt blijft, en welke vraag bestuurders kunnen stellen voordat de verschuiving structureel is geworden.
De selectie
Matchingsystemen bepalen steeds vaker welke stagiair waar terechtkomt, en dat gebeurt op basis van patronen die in de data zichtbaar zijn. Maar wat doe je met studenten die precies niet in die patronen passen? Met Karl Popper en het onderscheid tussen wolken en klokken onderzoeken we wat algoritmen wel en niet kunnen zien.
De begeleiding
Praktijkopleiders laten steeds meer van hun feedback genereren door AI, en de beoordelingen worden er zichtbaar beter van. Tegelijkertijd raken ze iets kwijt wat minder zichtbaar is: de precieze kennis van wie hun stagiair aan het worden is. Met Simone Weil over aandacht, en de U-curve van Wang en Zhang over wanneer AI-gebruik leren helpt en wanneer het dat juist ondermijnt.
Het werk zelf
Wat gebeurt er wanneer een stagiair zijn weekverslag laat schrijven door ChatGPT? Het verslag is beter dan hij het zelf zou hebben gedaan, en toch is er iets gebeurd wat niemand heeft opgemerkt: het werk is af, maar het leren niet. Met Matthew Crawford over repareren en vervangen, Michael Polanyi over tacit knowledge, en een afwegingskader voor productief, leerzaam en hybride werk.
AI maakt niets kapot. Het neemt iets stilletjes over, zonder dat iemand heeft gevraagd of dat de bedoeling was.
Maarten Brand · Versterken of vervangen, hoofdstuk 10
Voor wie verantwoordelijk is voor de stagepraktijk
Dit is geen technische handleiding en geen juridisch advies, maar een denkstuk voor wie besluiten neemt over stages in een organisatie en het gesprek wil voeren voordat de praktijk zich vormt zonder dat iemand erover heeft nagedacht.
Voor wie een mbo, hbo of wo bestuurt
Je bent verantwoordelijk voor de kwaliteit van stages binnen je instelling. Je wilt het gesprek voeren dat nu nog zelden wordt gevoerd, met de juiste mensen, met de juiste vragen.
- Colleges van bestuur en directies
- Programmadirecteuren en teamleiders
- BPV-coördinatoren op strategisch niveau
Voor wie een leerbedrijf of HR-afdeling leidt
Stages zijn je belangrijkste wervingskanaal. Je praktijkopleiders begeleiden de toekomstige collega's van je bedrijf. Je wilt nadenken over wat AI met hun werk doet, nu ze nog kunnen beschrijven wat ze zien en waarom.
- HR-directeuren en L&D-managers
- Praktijkopleiders en opleidingscoördinatoren
- Branche- en sectororganisaties
Het gesprek beginnen
Drie vragen om mee te nemen naar je volgende overleg. Kies er eentje waar je tijdens de koffie mee kunt beginnen, of alle drie voor een uur met je team. Geen checklist. Geen antwoord dat al klaarligt.
Waar raakt het ons het hardst: in hoe wij stagiairs selecteren en matchen, in hoe wij hen begeleiden, of in het werk dat ze bij ons leren? Kies er één om vandaag over door te praten.
De drie lagen uit de Verschuivingsdriehoek, op jouw praktijk gelegd.
Gebruiken wij AI substantieel en bewust, of doen we het half: overal een beetje, zonder dat iemand het ontwerp in de gaten houdt? Eerlijk zijn mag, dat is waar dit gesprek over gaat.
De U-curve van Wang en Zhang, toegepast op de eigen organisatie.
Welke stage-verslagen krijgen we binnen waarvan we diep van binnen weten: dit heeft niemand zelf geschreven? En wat doen we daarmee, behalve er een cijfer onder zetten?
Het verschil tussen werk dat iemand vormt, en werk dat alleen maar af is.
Deel deze vragen met iemand die je vertrouwt. Het gesprek dat niet wordt gevoerd is meestal het gesprek dat ertoe doet.
Een denkstuk om mee te werken.
Vijfentwintig pagina's waarin drie lagen en twee modellen bij elkaar komen, met negen denkers die hun werk doen van Plato tot Wang en Zhang, en met een praktijkopleider in Zaandam die door de hele whitepaper meeloopt om te laten zien wat er op het spel staat.
Geen e-mailadres nodig · vrij te delen binnen je organisatie · citeren mag, met bronvermelding