WHITEPAPER · REGIONALE SAMENWERKING
Van convenant naar samenspel.
Invloed, initiatief en eigenaarschap in regionale samenwerking.
Een samenwerkingsverband krijgt niet de betrokkenheid die het vraagt, maar de betrokkenheid die het organiseert.
IN HET KORT
In het kort
Wie de aanvraag schrijft, begint alvast aan het verhaal. Het budget en de voorbereiding geven die partij vervolgens veel invloed op wat haalbaar lijkt. Bespreek of die invloed past bij de verantwoordelijkheid die je van andere deelnemers vraagt.
Een toneelvereniging helpt om die verhoudingen zichtbaar te maken. Karin kan de regie voeren terwijl Willem het decor bouwt. De vraag is of Willem een tekening komt uitvoeren of mag meedenken over de voorstelling. Dat verschil doet ertoe zodra je hem op zijn initiatief aanspreekt.
Mensen dragen de samenwerking; de samenwerking moet mensen dragen.
Deze whitepaper onderzoekt hoe je mensen ruimte geeft om samen iets voor elkaar te krijgen. Wie leidt, kan per beslissing verschillen. Kijk wat studenten en bedrijven daarvan merken. En vraag welk werk door moet gaan wanneer de projectleider vertrekt.
Van handtekening naar handelingsvermogen
Formele deelname
Je staat in het convenant en hebt een afgesproken rol.
Betrokkenheid
Je brengt een vraag in, keert terug en doet mee aan het werk.
Eigenaarschap
Je draagt verantwoordelijkheid en kunt de richting mede bepalen.
Gezamenlijk handelen
Relaties, afspraken en structuur maken actie mogelijk.
Overdraagbaar werk
De noodzakelijke contacten, afspraken en voorzieningen krijgen ergens een blijvende plek.
Deelname zegt dat je erbij hoort. Betrokkenheid blijkt uit wat je inbrengt en doet. Eigenaarschap verbindt verantwoordelijkheid met invloed op de richting. Agency is de feitelijke én ervaren ruimte om te handelen. In de praktijk volgen deze stappen elkaar zelden keurig op. Soms staat de handtekening al een jaar op papier voordat iemand weet waar hij iets kan veranderen.
VOORWOORD
Voorwoord
Negenentwintig tafels later
Tussen 2014 en 2017 was ik regiocoördinator bij Techniektalent. Ik begeleidde negenentwintig lokale projecten waarin scholen en technische bedrijven samen iets opzetten. Van 2015 tot 2019 had ik mijn eigen stagebureau, Stagebureau Connectie, het lokaalste stagebureau van Haarlem. Ook werkte ik aan de startupcampus van Inholland. Verschillende werelden, steeds hetzelfde ongemak: iedereen heeft elkaar nodig, maar niemand gaat precies over hetzelfde.
Ik zag projecten die na drie jaar een netwerk achterlieten. Ik zag ook projecten waarvan na de slotbijeenkomst vooral het eindrapport bleef bestaan. Dat rapport was doorgaans keurig. Het netwerk was alleen alvast naar huis.
Eind 2017 schreef ik een whitepaper over vijf kenmerken van regionale samenwerking. Het eerste kenmerk: ondernemers moeten de kar trekken. Een heldere regel, vond ik toen. Inmiddels vind ik haar te eenvoudig.
Veel ondernemers willen een student opleiden zonder er een tweede bedrijfstaak in regionaal vergaderen bij te krijgen. Ze willen weten wie ze kunnen bellen als het misgaat. Een opleidingsbedrijf of brancheorganisatie kan die afstemming namens hen organiseren. Afwezigheid in de stuurgroep vertelt op zichzelf weinig over hun betrokkenheid.
Tegelijk zag ik hoe de taakverdeling de inhoud gaat sturen. Wie de aanvraag schrijft, het budget beheert en verantwoording aflegt, bereidt meestal ook de keuzes voor. Die invloed groeit uit het dagelijkse organiseren, vaak zonder dat iemand haar bewust naar zich toetrekt.
Daar begint mijn vraag. Wat gebeurt er met de kennis van mensen zodra ze meedoen? Kan een praktijkbegeleider een afspraak veranderen die op de werkvloer niet werkt? Mijn eerdere regel over ondernemers in de lead vraagt daarom om een preciezere blik op de invloed die deelnemers krijgen.
Maarten Brand
Haarlem, oktober 2026
HOOFDSTUK 01
Iedereen doet mee. Maar aan welk stuk?
‘All the world’s a stage’, laat Shakespeare een personage zeggen in As You Like It. De wereld is een toneel en mensen spelen er hun rollen. Je hoeft daarvoor niet met een schedel in je hand over de zin van het bestaan te oreren. De agenda van een regionaal overleg roept soms al genoeg existentiële vragen op.14
Stel je de lokale toneelvereniging voor. Het is dinsdagavond, de koffie staat klaar en Karin heeft de scripts geprint. Zij regisseert dit jaar. Els speelt de hoofdrol. Willem bouwt het decor, want Willem heeft een werkplaats en dat is bij een vereniging doorgaans voldoende om ergens verantwoordelijk voor te worden. Fatima doet het licht. Joop beheert het zaaltje en wil vooral dat iedereen om tien uur weg is.
Ze maken samen een voorstelling. Dat staat vast. Wat ‘samen’ voor ieder van hen betekent, hebben ze alleen nog niet besproken. Karin heeft het stuk al gekozen. Willem denkt dat hij mag meedenken over het decor. Els wil weten hoeveel repetities er zijn; ze werkt ook op donderdagavond. Joop heeft weinig belangstelling voor de artistieke richting, zolang niemand in de vloer boort.
Dan vraagt Karin aan Willem of hij een trap kan bouwen voor de laatste scène. Willem kijkt naar de tekening en ziet dat die trap nauwelijks op het podium past. Hij heeft een eenvoudiger oplossing. Karin vindt dat het decor nu wel een beetje moet opschieten. Het gesprek gaat ineens over zijn planning, terwijl Willem iets over de voorstelling probeerde te zeggen.
Willem heeft dus een rol en zijn werk is hard nodig. Of hij ook invloed heeft, blijkt pas wanneer zijn kennis aanleiding geeft om het plan te veranderen. Bij een heldere uitvoeringsopdracht kan hij prima de tekening volgen. Als Karin verwacht dat hij zelf oplossingen bedenkt, moet ze ook ruimte laten om die te bespreken. Anders heet hij mede-maker, maar wordt hij afgerekend als aannemer.
Fatima heeft weer andere kennis. Zij merkt dat Els in de laatste scène buiten de lichtbundel staat. Op dat moment helpt het als haar oordeel de scène kan veranderen. Joop gaat over de beschikbaarheid van de zaal. Dat maakt hem nog niet vanzelf de geschikte persoon om het slot te herschrijven. Welke invloed nodig is, hangt af van de vraag die voorligt.
Niemand hoeft bij iedere beslissing evenveel te zeggen te hebben. Wel moeten mensen begrijpen welke rol ze krijgen en ervaren dat hun kennis ergens terechtkan. Willem kan veel van toneel houden en toch besluiten volgend jaar bij een andere vereniging het decor te bouwen. Misschien mag hij daar eerder naar de tekening kijken.
In regionale samenwerking noemen we de deelnemende organisaties partners. Het is een prettig woord dat weinig toelichting nodig lijkt te hebben. Tot een bedrijf verwacht mee te ontwikkelen en ontdekt dat vooral zijn medewerking aan een bestaand plan gewenst is. Dan moeten we bespreken of de aangeboden rol past bij wat we van dat bedrijf vragen.
HOOFDSTUK 02
Wie de vraag formuleert
Ik kom BPV-projecten tegen waarin mensen van het ROC bespreken hoe studenten hun beroep leren in de praktijk. Er zit geen werkgever of praktijkbegeleider bij. We praten over leren op de werkvloer zonder dat iemand van die werkvloer aanwezig is. Dat kan een keer. Als vaste werkwijze roept het de vraag op hoe hun kennis de aanpak kan beïnvloeden.
In de negenentwintig projecten die ik begeleidde, stond zelden in het organogram wie de gezamenlijke vraag mocht veranderen. De penvoerder had een vakje, de werkgroep ook. Ondertussen bepaalde de organisator welke opties op tafel kwamen en hoe een idee in het projectplan belandde. Wat niet paste, verdween gemakkelijk naar ‘een volgende fase’. Daar bevinden zich inmiddels vermoedelijk complete bedrijventerreinen.
Zo kan een zichzelf versterkend patroon ontstaan. Bedrijven reageren weinig, dus bereidt het onderwijs het plan alvast zonder hen voor. Daarna worden zij gevraagd aan te sluiten bij een aanpak waarin ze hun eigen vraag nauwelijks herkennen. Hun terughoudendheid lijkt vervolgens te bevestigen dat hun prioriteiten elders liggen.
Dit mechanisme moet je per project onderzoeken. Een bedrijf kan werkelijk andere prioriteiten hebben. Vertegenwoordiging kan uitstekend werken. Pak daarom één besluit terug: wie stelde de vraag en wat gebeurde er met een voorstel dat van de bestaande aanpak afweek?
De partij met de pen
Een ROC verschijnt aan de regionale tafel als instelling met bestuur, begroting, beleidsmedewerkers en mensen die onder werktijd een aanvraag kunnen schrijven. Het bedrijfsleven verschijnt meestal als een verzameling afzonderlijke bedrijven. Groot en klein, met verschillende belangen en zelden met iemand die betaald krijgt om drie uur over regionale samenwerking te praten.
Het ROC heeft mensen die het voorstel onder werktijd kunnen uitwerken. Het bedrijfsleven heeft vijftig logo’s en geen gezamenlijke Outlook-agenda. Een gelijk aantal stoelen lost dat verschil niet op. Wie de stukken kent en tijd heeft om een alternatief te schrijven, kan meer invloed uitoefenen dan iemand die tussen twee klussen door aanschuift.
Penvoerderschap vraagt om verantwoording en het bewaken van deadlines. Het geeft de organisator ook een sterke positie bij het formuleren van problemen en haalbare oplossingen. Die inhoudelijke invloed verdient een afzonderlijk gesprek.
Wie de pen vasthoudt, bezit het verhaal niet. Hij schrijft wel meestal de eerste versie.
Een brancheorganisatie of opleidingsbedrijf kan verspreide ondernemersvragen bundelen. Organisaties als REMO kunnen daar een blijvende voorziening van maken. Dat scheelt bedrijven overleg en kan hun invloed vergroten, mits hun vragen de vertegenwoordiger ook werkelijk bereiken.
Gelijkwaardigheidstheater
Een gezamenlijke ambitie kan het begin van een community zijn. Het woord wordt alleen gemakkelijk alvast op het verband geplakt. Er is een logo, er is een bijeenkomst en dus is er blijkbaar een gemeenschap. Gezamenlijk eigenaarschap moet dan nog ontstaan, terwijl deelnemers er al wel op worden aangesproken.
Daar komen onuitgesproken verwachtingen bij. Een projectleider zoekt bedrijven die helpen een onderwijsplan uit te voeren. Een ondernemer verwacht dat zijn vraag de aanpak nog kan veranderen. Het lijkt op Karin en Willem: zij vraagt om het decor, hij denkt mee over het stuk. Beiden hebben oprecht het idee dat de ander de afspraak niet goed begrijpt.
Ik noem het gelijkwaardigheidstheater wanneer de taal van gezamenlijk eigenaarschap meer invloed belooft dan deelnemers werkelijk kunnen gebruiken. Dat hoeft geen bewuste misleiding te zijn. De organisator kan oprecht vinden dat iedereen mag meepraten, terwijl anderen hebben ervaren dat de belangrijkste besluiten al vaststaan.
Begin bij één keuze. Wat kan nog veranderen en wie kan daarover beslissen? Vraag deelnemers wat zij denken te komen doen. Vervolgens moet je beoordelen of de geboden invloed past bij de verantwoordelijkheid die je vraagt. Soms helpt een betere uitleg. Soms moet de zeggenschap anders worden verdeeld. Een keurige toelichting op een onbruikbare rol maakt die rol nog niet bruikbaar.
De partij die het budget beheert, hoeft niet iedere inhoudelijke keuze te bepalen. Bespreek de beslisruimte opnieuw wanneer het werk verandert. Als mensen merken dat hun voorstel verschil kan maken, hebben ze reden om opnieuw iets in te brengen. Loopt de route telkens vast, dan kunnen ze hun energie elders gebruiken. Vraag daarom ook wat iemand buiten dit verband al doet.
Vier lagen onder een beslissing
Ervaring en initiatief
Wat merken studenten, docenten en bedrijven? Kunnen zij daarop handelen?
Uitvoering
Roosters, opdrachten, begeleiding en het werk dat maandag werkelijk beschikbaar is.
Besturing
Wie agendeert, voorbereidt, besluit en achteraf verantwoording aflegt.
Regels en middelen
Wetgeving, subsidievoorwaarden, geld, tijd en beschikbare mensen.
Om invloed bij een concrete beslissing te onderzoeken, onderscheid ik vier lagen. Ik noem dat de stack: regels en middelen, besturing, uitvoering, en ervaring en initiatief. Per laag kunnen andere mensen invloed hebben.
Onderaan liggen regels en middelen: wetgeving, subsidievoorwaarden, kwaliteitsafspraken, geld, tijd en mensen. Sommige grenzen staan echt vast. Andere zijn lokale afspraken die na een paar jaar op een natuurwet zijn gaan lijken.
Daarboven ligt de besturing. Wie zet een onderwerp op de agenda? Wie bereidt het besluit voor? Wie heeft mandaat en wie legt achteraf verantwoording af? Op deze laag krijgt een penvoerder vanzelf veel invloed.
De derde laag is de uitvoering. Hier wordt een plan een rooster, een stageopdracht, een begeleidingsgesprek of een student die maandag om half acht voor de deur staat. De praktijkbegeleider weet welk werk er is. De docent weet wat de opleiding vraagt. Hun kennis bepaalt of een besluit werkt, ook als zij het niet formeel nemen.
De vierde laag is de ervaring en het initiatief van de mensen die met de afspraak leven. Begrijpt een student de eerste opdracht niet? Kost een werkwijze het bedrijf onnodig veel tijd? Kunnen zij daarop handelen, of mogen zij hun ervaring vooral bewaren voor de evaluatie van volgend jaar?
De lagen werken op elkaar in. Een kwaliteitseis kan een experiment begrenzen. Een budget kan begeleiding mogelijk maken. Een ervaring op de werkvloer kan reden zijn om een lokale afspraak te wijzigen. Wie zegt ‘dat kan niet’, moet daarom kunnen uitleggen uit welke laag die grens komt. Een wettelijke eis vraagt iets anders dan een gewoonte waarvan niemand nog weet wie ermee begon.
Ruimte die werkelijk bruikbaar is
Met agency, of handelingsruimte, bedoel ik de feitelijke én ervaren ruimte om te handelen. Iemand moet weten waar hij invloed heeft en tijd krijgen om die te gebruiken. Ook telt wat hij verwacht dat er gebeurt als hij een voorstel doet. Een formele bevoegdheid helpt weinig wanneer hij geleerd heeft dat afwijkende ideeën de relatie vooral ingewikkelder maken.
Ervaren ruimte is daarbij geen vervanging voor werkelijke invloed. Iemand kan zich welkom voelen terwijl zijn voorstellen nergens terechtkomen. Andersom kan een praktijkbegeleider formeel een afspraak mogen bijstellen en toch verwachten dat kritiek zijn relatie met de school schaadt. Onderzoek daarom wat mensen mogen, wat zij kunnen gebruiken en wat zij verwachten dat er gebeurt wanneer zij dat doen.
Een bedrijf mag een voorstel doen, maar heeft geen tijd voor twintig pagina’s projecttaal. Een docent krijgt ruimte voor een experiment, zolang hij zijn gewone werk ernaast blijft doen. Een student mag feedback geven en hoort daarna niets meer. Formeel is er inspraak. Praktisch is het een deurbel zonder bedrading.
Dat iemand geen initiatief neemt, zegt dus weinig zolang je de omstandigheden niet kent. ‘Te druk’ kan werkelijk te druk betekenen. Het kan ook betekenen dat deelnemen drie overleggen, een portaal en een verantwoordingsformulier vraagt voordat iemand één student heeft gezien.
Vraag bij een beslissing welk alternatief iemand kan voorstellen en wat er daarna gebeurt. Krijgt hij een antwoord? Is er iets door zijn bijdrage veranderd? Zo onderzoek je of de ruimte op papier ook in het dagelijkse werk bestaat.
HOOFDSTUK 03
Een fabriek voor gezamenlijke rekening
Warga laat zien hoe deelnemers vanuit een gedeeld probleem een voorziening organiseren en daar invloed op houden. Melkveehouders deden dat al ruim voordat wij het woord ecosysteem op een presentatie zetten.
In Warga, een Fries dorp ten zuidoosten van Leeuwarden, ontstaat in de jaren tachtig van de negentiende eeuw onenigheid over een melkbus. Boeren leveren melk aan de particuliere Leeuwarder Melkinrichting. Volgens techniekhistoricus M.S.C. Bakker krijgen zij soms voor veertig of zelfs zesendertig liter betaald, terwijl ze naar eigen zeggen hun bussen van tweeënveertig liter tot de rand hebben gevuld. De melk verlaat de boerderij. Over de afrekening gaat iemand anders. 1
De sector verandert snel. Boter en kaas worden lang op de boerderij gemaakt, vooral door boerinnen. Fabrieken nemen dat werk over. Een centrifuge scheidt room in enkele minuten van melk. Zo’n machine is duur, maar samen kunnen boeren haar wel betalen en de kwaliteit beter bewaken. Ook willen zij sterker staan tegenover de handelaren die hun producten afnemen. 1
De fabriek neemt werk uit handen. Maar als je daarna moet discussiëren over hoeveel melk er in je eigen bus zat, smaakt die afhankelijkheid minder prettig. De boeren zoeken een manier om de verwerking zelf te organiseren. 1
De mensen achter de melkbus
Hendrik Johannes Kooistra, een drieënvijftigjarige veehouder uit Warga, leidt de commissie die uitzoekt hoe er een fabriek voor gezamenlijke rekening kan komen. Een terugblik in de Leeuwarder Courant uit 1942 noemt naast hem Pieter Wijbenga en Jan Boekema, eveneens veehouders, als mensen die het plan blijven doorduwen. Kooistra, Wijbenga en Boekema klinkt als een accountantskantoor, alleen brengen deze mannen zelf de melk mee. 1
Ze krijgen lang niet iedereen enthousiast. Dorpsgenoten voorspellen dat het avontuur zal mislukken. Sommigen denken dat het fabrieksgebouw later uitstekend kan dienen als armenhuis voor de boeren die ermee failliet gaan. Een herbestemmingsplan voordat de fabriek draait. Toch worden steen, hout en ijzer aangevoerd. 1
De boeren kunnen dit niet alleen betalen. De meesten zijn pachters en hebben weinig kapitaal. Zuivelhistoricus J.A. Geluk beschrijft hoe zes grondeigenaren, twee predikanten en een kerkvoogdij geld beschikbaar maken via obligaties. De mensen met de melk hebben niet vanzelf ook het geld voor de fabriek. 1
Ook de technische kennis komt deels van buiten. Jan Rinkes Borger, directeur van de Leidsche Melkinrichting, kijkt het bouwplan en de begroting na. Daarvoor ontvangt hij vijfentwintig gulden en vijftien gulden reiskosten. De boeren organiseren hun eigen voorziening met betaalde hulp van iemand die al weet hoe een zuivelfabriek werkt. 1
Op 20 juni 1886 richten drieëntwintig boeren de coöperatie op. In maart 1887 gaat de fabriek werken met drie door stoom aangedreven centrifuges. De ergernis over de melkbus heeft dan een gebouw gekregen. Daartussen zitten onder meer het geld bij elkaar krijgen en deskundigheid inkopen.1
Werk uit handen geven en invloed houden
De boeren houden hun eigen bedrijf en organiseren de verwerking samen, voor gezamenlijke rekening en aansprakelijkheid. Ze zijn leverancier én mede-eigenaar. Het werk verhuist van de boerderijen naar de fabriek, maar hun belang blijft verbonden met de keuzes over die fabriek.
Warga geldt vaak als het begin van de coöperatieve zuivelverwerking in Nederland. Er waren al eerdere gezamenlijke kaasfabriekjes; 1886 is vooral een bekend ijkpunt in een bredere ontwikkeling. Daarom komt juist dit dorp hier terug. Het laat zien hoe ondernemers van een gedeeld probleem een organisatie maken die dagelijks iets voor hen doet. 1
De boeren hoeven niet allemaal de centrifuge te bedienen. Evenmin hoeft iedereen bij elke bestuursvergadering te zitten. Wel moeten zij kunnen ingrijpen wanneer de afrekening weer niet klopt. Hun ervaring als leverancier moet de besluiten over de fabriek kunnen bereiken.
In regionale samenwerking vragen we bedrijven vaak of ze willen aansluiten. Het plan ligt klaar en de financiering is geregeld. Er is zelfs een plek voor hun logo. Warga stelt een eerdere vraag: welk probleem raakt de deelnemers zo direct dat ze samen een voorziening willen dragen?
De vergelijking met een opleidingsverband zit in de voorziening. Wat kunnen bedrijven en scholen samen organiseren dat hun afzonderlijk moeilijk lukt? Wie heeft die voorziening nodig, en hoe kunnen de gebruikers haar mede bepalen?
Warga laat zien wat bij veel regionale projecten verborgen blijft. De boeren raken betrokken bij een probleem dat hun eigen bedrijf raakt. Ze investeren in een gezamenlijke voorziening en organiseren invloed op de besluiten. Het eigenaarschap ontstaat uit die inrichting. Het hoeft niet vooraf in de melkbus te zitten.
HOOFDSTUK 04
Een kop koffie in Boulder
Je kunt op een netwerkbijeenkomst naast precies de juiste persoon staan zonder te weten dat je hem moet spreken. Je drinkt koffie, vraagt wat hij doet en gaat naar huis. Dat speelt ook in Boulder, Colorado, waar investeerder Brad Feld sinds de jaren negentig woont. Hij vraagt wat je kunt opbouwen met de mensen en mogelijkheden die je stad al heeft.2
Een van die ingangen wordt Boulder Open Coffee. Vanaf 2007 komt de startupwereld daar regelmatig samen. Jason Mendelson brengt het idee uit Londen naar Boulder. De latere gespreksleider Bing Chou noemt wat ervoor nodig is: een vindbare plek, koffie en iemand die nieuwkomers welkom heet en het gesprek laat lopen. Ook iemand die een lange monoloog beleefd kan onderbreken. Anders is een open bijeenkomst vooral open voor degene die toch al graag praat. 2
Dat klinkt eenvoudig, maar iemand moet het wel regelen. Chou laat deelnemers zelf onderwerpen meenemen en helpt ook mensen aan het woord die niet vanzelf tussen de vaste praters komen. De bijeenkomst keert steeds terug, zodat mensen weten wanneer ze kunnen aanhaken. Hij regelt de ochtend. De aanwezigen bepalen waar het over gaat. 2
In Startup Communities werkt Feld zijn Boulder-these uit. Ondernemers nemen de leiding en verbinden zich voor de lange termijn. Nieuwkomers moeten kunnen aanhaken. Terugkerende activiteiten zorgen dat mensen echt iets met elkaar doen. Overheid, onderwijs, investeerders en andere ondersteuners noemt hij feeders: partijen die de gemeenschap voeden met middelen, kennis en verbindingen. 3
Dat onderscheid vraagt iets van ondersteuners. Wie de plek en de bijeenkomst organiseert, kan deelnemers helpen hun eigen vragen op tafel te krijgen. Als de ondersteuner ook de hele agenda invult, blijft voor hen vooral aansluiten over.
Feld noemt daarnaast give before you get. In gewoon Nederlands: eerst brengen, dan pas halen. Je draagt iets bij zonder vooraf precies af te spreken wat je terugkrijgt. De commerciële tijger die de samenwerking vooral ziet als een handige plek om zijn oplossing te slijten, heeft dit deel kennelijk overgeslagen. De wederdienst hoeft niet rechtstreeks en per bijdrage te worden afgerekend. Op korte termijn deelt een praktijkbegeleider een aanpak met een ander bedrijf. Maanden later helpt een contact van dat bedrijf hem met een nieuwe vraag. Na iedere kop koffie hoeft niemand de saldokolom bij te werken. 4
Die bijdragen kosten wel tijd. Voor een docent of praktijkbegeleider moet iemand daar ruimte voor maken. Het netwerk moet op langere termijn ook iets opleveren, bijvoorbeeld hulp bij een vraag die je alleen niet verder krijgt. Geef je steeds iets zonder dat er ooit steun terugkomt, dan begint wederkerigheid verdacht veel op onbetaald projectwerk te lijken. GiveFirst ontslaat organisaties niet van de vraag wie de uren betaalt.
Feld denkt aan een horizon van twintig jaar. Die lange termijn laat zich goed combineren met de vraag wat een student dit schooljaar merkt. Beter landen op een leerplek hoeft niet tot 2046 te wachten. Tegelijk bouw je relaties en voorzieningen die een andere projectleider of subsidieregeling overleven.3
Niet ieder initiatief is goed nieuws
PROACTIEVE AGENCY
Ruimte maakt initiatief mogelijk.
Mensen beginnen iets omdat afspraken, tijd, steun en invloed het mogelijk maken. Het netwerk helpt hun initiatief verder.
COMPENSERENDE AGENCY
Het gat maakt initiatief noodzakelijk.
Mensen bouwen zelf wat ontbreekt. Dat kan ondernemend zijn en tegelijk laten zien dat de gewone route niet werkt.
Een eigen academy kan dus een vrucht van het ecosysteem zijn. Of een vlucht eruit. Vaak een beetje van allebei.
Feld kijkt naar de mensen die beginnen en naar het onderhoud van het netwerk. Onderzoekers in Finland stellen een aanvullende vraag: wat brengt dat initiatief op gang? In Jyväskylä spreekt Pauliina Rikala met vijf collega’s veertien professionals uit de jeugdpsychiatrie en residentiële jeugdzorg in één Finse welzijnsregio. Ze onderzoeken onder welke omstandigheden mensen hun werk kunnen beïnvloeden.13
De onderzoekers onderscheiden drie groepen voorwaarden: het handelen van leidinggevenden, de inrichting van het werk en het klimaat tussen collega’s. Bij die werkinrichting gaat het bijvoorbeeld om beschikbare tijd en bezetting, maar ook om onboarding en scholing. Die omstandigheden werken op elkaar in. Een aanmoediging van de leidinggevende geeft weinig ruimte als het rooster een experiment onmogelijk maakt.13
Voor Boulder is vooral één onderscheid interessant. Proactieve agency ontstaat wanneer mensen ruimte, steun en invloed krijgen en van daaruit iets beginnen. Compenserende agency ontstaat wanneer mensen handelen omdat de organisatie iets laat liggen. Een procedure ontbreekt, middelen zijn er niet of niemand is bereikbaar. Dus bouwen betrokken mensen zelf een noodverband. De organisatie kijkt ernaar en noemt het ondernemerschap. 13
Aan een nieuwe academy kun je dat verschil niet zomaar aflezen. Ze kan ontstaan dankzij goede regionale afspraken. Ze kan ook worden gebouwd omdat bedrijven via de bestaande route niet verder komen. Op de openingsfoto staat in beide gevallen iemand met een helm. Vraag dus wat er aan die foto voorafging en welke steun de initiatiefnemers nu krijgen.
Ondernemersactiviteit bewijst op zichzelf nog weinig over de kwaliteit van het netwerk. Proactieve en compenserende agency kunnen door elkaar lopen. Onderzoek waardoor initiatief ontstaat en of mensen het werk kunnen delen en overdragen.
Wat blijft er over van ondernemers in de lead
Mijn eerdere regel over ondernemers in de lead vraagt daarmee om een precisering. Kijk bij welke beslissing hun initiatief nodig is, hoe hun kennis het besluit bereikt en welke steun zij krijgen. Een startupgemeenschap heeft bovendien een andere opdracht dan beroepsonderwijs, waarin ook de ontwikkeling van studenten en de kwaliteit van de opleiding moeten worden bewaakt.
Boulder laat zien hoe praktisch ondersteunen ruimte kan laten voor inhoudelijk initiatief van deelnemers. De waarde van de terugkerende bijeenkomst zit in wat zij er samen kunnen beginnen. Alleen de frequentie verhogen verandert weinig aan hun invloed.
HOOFDSTUK 05
Van aanwezigheid naar gezamenlijk handelen
Warga liet zien hoe eigenaarschap kan worden georganiseerd. Boulder liet zien hoe een netwerk wordt onderhouden. Om te begrijpen hoe mensen vanuit zo’n netwerk gezamenlijk kunnen handelen, moeten we naar Delano, een landbouwstad in de Central Valley van Californië. In september 1965 leggen Filipijnse landarbeiders in de druiventeelt daar het werk neer voor meer loon. Larry Itliong is een van hun leiders. De telers kunnen andere arbeiders inzetten. Sommige stakers wonen in huizen van de telers en riskeren naast hun inkomen ook hun woning. 5
De National Farm Workers Association, mede opgericht door Cesar Chavez en Dolores Huerta, twijfelt of haar jonge organisatie een staking kan dragen. Als haar leden het werk van de Filipijnse stakers overnemen, verzwakken ze de actie. Ze sluiten zich aan. Toch krijgen de arbeiders de telers tijdens die oogst niet tot onderhandelen. 5
Dan verplaatst de actie zich. Via een boycot betrekken de stakers afnemers, winkels, vakbonden en consumenten buiten Delano. Bij Schenley, een teler die ook een bekend drankenbedrijf is, richten actievoerders zich op verkooppunten. De druk op verkoop en reputatie draagt eraan bij dat Schenley in 1966 een overeenkomst sluit. De arbeiders bouwen invloed op via mensen die ver van de druivenvelden wonen. 5
Marshall Ganz werkt zestien jaar als organizer in deze beweging. Later onderzoekt hij hoe mensen met weinig middelen toch samen macht opbouwen. In zijn onderwijs vat hij dat samen in vijf praktijken: verhaal, relaties, structuur, strategie en actie. 6, 7
Die woorden klinken groter dan de eerstvolgende afspraak meestal is. In de praktijk moet iemand weten waarvoor hij een ander kan bellen en welk vervolg dat gesprek krijgt. Een goed verhaal kan nog steeds eindigen als een mooie avond waarop iedereen vooral instemt.
Relaties worden afspraken
Bij Ganz begint een relatie met een gedeeld doel en de wederzijdse keuze om iets te doen. Een goed gesprek is nog geen relatie waarop je kunt bouwen. Mensen moeten weten waarvoor ze elkaar kunnen benaderen en wat ze van elkaar mogen verwachten. 7
Bij samenwerking rond stages wordt dat zichtbaar zodra er iets misgaat. Kan een bedrijf de docent bereiken wanneer een student niet verschijnt? Weet de docent wat hij vervolgens kan doen? Kan de student ergens terecht wanneer het gesprek met de begeleider vastloopt? Een telefoonnummer is nuttig. Een afspraak over de reactie maakt het betrouwbaar.
‘We moeten elkaar vaker vinden’ is een bekende conclusie na een regionale bijeenkomst. Vraag liever wie dinsdag wie belt, waarover en met welk mandaat. Dan krijgt de relatie een vorm die in twee agenda’s past.
Structuur maakt initiatief mogelijk
Ganz koppelt gedeeld leiderschap aan teams met duidelijke afspraken. Structuur moet mensen in staat stellen gezamenlijk te handelen en onderweg te leren. 7, 8
Stel dat twee docenten met enkele praktijkbegeleiders de eerste stageweek verbeteren. Ze merken dat een leeropdracht te veel voorkennis veronderstelt en willen haar aanpassen. Kunnen ze dat samen besluiten en uitproberen? Of moet het voorstel opnieuw langs de projectleider, die deze week geen ruimte heeft? Dan blijft de verbetering keurig beheerst in diens inbox liggen.
Strategie betekent bij Ganz dat mensen hun middelen combineren om iets te bereiken wat ieder afzonderlijk niet kan. Het ROC kent de opleiding en de studenten. Het bedrijf kent het werk. Een brancheorganisatie kent andere bedrijven met dezelfde vraag. Studenten weten waar de uitleg hapert. Die kennis wordt pas een gezamenlijk middel als zij de aanpak kan beïnvloeden.
De omstandigheden in Delano verschillen sterk van een onderwijsproject. Het bruikbare mechanisme is dat mensen hun kennis, relaties en middelen organiseren om gezamenlijk invloed op te bouwen. Vraag na een regionale bijeenkomst daarom wat deelnemers nu samen kunnen doen wat daarvoor nog niet lukte.
Bij Ganz wordt duidelijk hoe bereidheid een vervolg kan krijgen in gezamenlijk werk. Iemand kan het vraagstuk belangrijk vinden en toch weinig beginnen zolang een besluit buiten bereik blijft. Van buiten ziet dat er gemakkelijk uit als gebrek aan betrokkenheid. Misschien heeft de samenwerking vooral een geïnteresseerd publiek van haar deelnemers gemaakt.
HOOFDSTUK 06
Wie beslist waarover?
Warga, Boulder en Delano laten verschillende manieren zien om invloed en gezamenlijk handelen te organiseren. Hoe vertaal je die inzichten naar Nederlandse onderwijsregio’s, waar subsidievoorwaarden en wettelijke verantwoordelijkheden grenzen stellen? Onderzoek welke beslissingen er voorliggen en welke kennis en zeggenschap daarvoor nodig zijn.
Kijk ook binnen organisaties. Een bestuurder kan instemmen met een pilot terwijl de docent geen ruimte krijgt in zijn rooster. Een bedrijfseigenaar kan enthousiast tekenen terwijl de praktijkbegeleider zich afvraagt wanneer dit erbij moet. De instemming van de organisatie vertelt nog weinig over wat de mensen op de werkvloer kunnen doen.
De school is niet hetzelfde als de opgave
Bij Sterk Techniekonderwijs zit de centrale positie van de school in de regeling. Het doel is toekomstbestendig, dekkend en goed techniekonderwijs in het vmbo. Een vmbo-schoolbestuur is penvoerder, ontvangt de subsidie, legt verantwoording af en staat garant voor de cofinanciering. Bedrijven dragen samen minstens tien procent van het subsidiabele deel van de meerjarenbegroting bij, in geld of inzet die in geld is uit te drukken. Ze mogen de samenwerkingsovereenkomst tekenen, maar dat hoeft niet. Een bedrijf kan ook tijdelijk of eenmalig meedoen. Het kan dus meebetalen aan de voorstelling zonder verplicht mee te schrijven aan het script. 12
Ook bij het Regionaal investeringsfonds mbo dient een bekostigde mbo-instelling de aanvraag in namens de publiek-private samenwerking. Het doel verschilt. Bij het RIF is publiek-private samenwerking het middel om onderwijs en arbeidsmarkt beter op elkaar te laten aansluiten. Bij Sterk Techniekonderwijs staat het onderwijsdoel al vast en helpt de samenwerking dat doel te bereiken. 11, 12
Dat is niet vreemd. Het gaat om publiek geld voor onderwijs. De school heeft wettelijke verantwoordelijkheden die een installatiebedrijf, brancheorganisatie of opleidingsbedrijf niet kan overnemen. De leerling en de kwaliteit van het onderwijs horen daarom het vertrekpunt te zijn.
Toch schuiven drie posities gemakkelijk over elkaar heen. De leerling staat centraal in de publieke bedoeling. De school staat centraal in de administratie. En voor je het weet staat de school ook centraal bij het formuleren van de vraag. Alleen de eerste twee volgen uit de regeling.
Een bedrijf kan bijdragen aan beter techniekonderwijs zonder een verlengstuk van de interne schoolagenda te worden. De school werkt op haar beurt voor dezelfde publieke opgave. Geen van beide partijen is die opgave zelf.
Wie leidt, verschilt per beslissing en binnen bestaande verantwoordelijkheden. In het mbo blijft de instelling verantwoordelijk voor examinering; de examencommissie borgt de examenkwaliteit en beslist over diplomering.16 Het erkende leerbedrijf moet een goede en veilige werkplek en praktijkbegeleiding bieden.15 Veiligheid is dus geen onderwerp dat je in zijn geheel aan één partij kunt toewijzen. Bespreek bij een concrete leeractiviteit wat de opleiding vereist, welk werk op de werkvloer verantwoord kan worden uitgevoerd en wie daarop kan handelen.
Gebruik die verantwoordelijkheden om de beslisruimte concreet te maken. Neem een leeropdracht: wie kan haar aanpassen wanneer zij op de werkvloer niet werkt? En wat heeft die persoon daarvoor nodig? Met leiden bedoel ik hier dat iemands kennis een besluit werkelijk kan veranderen. Dat volgt niet vanzelf uit het beheer van de subsidie.
Drie rollen voor bedrijven
Uitvoeringspartner
Helpt een afgesproken onderwijsdoel realiseren.
Medeontwikkelaar
Onderzoekt met onderwijs en studenten wat nodig is.
Initiatiefnemer
Brengt een eigen vraag in waarop anderen kunnen aanhaken.
Als uitvoeringspartner helpt een bedrijf een afgesproken onderwijsdoel realiseren. De hoofdlijnen staan vast. Het bedrijf weet welke begeleiding er wordt gevraagd en kan besluiten of het die opdracht wil aannemen.
Als medeontwikkelaar onderzoekt het bedrijf samen met onderwijs en studenten wat nodig is. De gezamenlijke opgave en aanpak kunnen tijdens dat proces veranderen.
Als initiatiefnemer brengt het bedrijf of een groep bedrijven een eigen vraag in. Het onderwijs onderzoekt vervolgens hoe het daaraan kan bijdragen.
Dit is geen ladder waarop ieder bedrijf zo snel mogelijk omhoog moet. Bij een heldere stageopdracht kan uitvoeringspartner een prima rol zijn. Bij een nieuw regionaal vraagstuk kan medeontwikkeling nodig zijn. Soms ligt het initiatief terecht bij bedrijven, soms bij een school, studentengroep, gemeente of opleidingsorganisatie.
De kern is dat je de rol bewust kiest. Helpen bedrijven alleen bij het doel van het ROC? Mogen ze dat doel mede bepalen? Kunnen ze een andere vraag op tafel leggen? Dezelfde vragen gelden andersom. Een bedrijf kan het ROC en de student ook reduceren tot oplossingen voor zijn personeelsprobleem. Dan wordt leren een nette bijlage bij de vacature.
Bespreek daarom wat ieder met de samenwerking hoopt te bereiken. Een bedrijf kan personeel zoeken. De school moet zorgen dat de student leert wat de opleiding vraagt. Die student wil misschien vooral ontdekken of dit beroep bij hem past. Die wensen kunnen samengaan, maar dat moet je wel uitzoeken voordat ze als gezamenlijke doelstelling in het projectplan verschijnen.
De ondernemer hoeft niet overal bij te zitten
Stel je een installateur met twaalf medewerkers voor. Morgen moet een student beginnen en iemand moet hem begeleiden. De ondernemer wil weten wie hij kan bellen als het misgaat. Zijn afwezigheid bij het regionale overleg kan betekenen dat hij die afstemming al ergens goed heeft geregeld. De stuurgroep mist hem; hij mist de stuurgroep misschien aanzienlijk minder.
Een opleidingsbedrijf, brancheorganisatie of commercieel bureau kan vragen bundelen, ondersteuning bieden en bedrijven vertegenwoordigen. Daarmee is een praktisch probleem soms al opgelost. Vraag vervolgens hoe de vertegenwoordiger contact houdt met de praktijk. Welke vragen haalt hij op? Welk mandaat heeft hij? Hoe hoort het kleine bedrijf wat er met zijn inbreng gebeurt? En waar meldt een praktijkbegeleider zich als een afspraak op de werkvloer verkeerd uitpakt?
De praktijkbegeleider verdient een eigen plaats. Een eigenaar kan instemmen met deelname terwijl de begeleider geen tijd krijgt om die waar te maken. Binnen het ROC kan een bestuurder een convenant tekenen zonder ruimte te maken in het rooster van de docent. Vertegenwoordiging werkt pas als zij verbonden blijft met de mensen die het werk uitvoeren.
REMO als hedendaags arrangement
In Rijssen heeft REMO Techniek een praktijkcentrum waar studenten leren werken met machines, gereedschappen en installaties. Volgens REMO komt een groot deel van de inrichting van aangesloten bedrijven. Verschillende merken en modellen staan zo in één voorziening die losse bedrijven moeilijk zelf kunnen organiseren. 9
REMO beschrijft een netwerk van meer dan honderd technische bedrijven en een samenwerking met het ROC van Twente. Het biedt opleidingen en scholing. Leden hebben volgens REMO invloed op het aanbod. Via Leden aan Zet bespreken bedrijven onderwerpen rond techniek, onderwijs en arbeidsmarkt. Bedrijven leveren dus middelen en krijgen een route om de gezamenlijke voorziening mede te bepalen. 9
Hoe die invloed in de praktijk uitpakt, moet je vooral aan de aangesloten bedrijven vragen. De beschrijving van REMO zelf vervangt geen onafhankelijke effectevaluatie. Het voorbeeld maakt wel duidelijk welke combinatie je kunt onderzoeken: een organisatie neemt werk over en gebruikers hebben invloed op haar aanbod.
Een bedrijf hoeft dus niet bij ieder overleg aanwezig te zijn. Een vertegenwoordiger kan vragen ophalen en zorgen dat er iets mee gebeurt. De ondernemer moet vervolgens merken wat die vertegenwoordiging oplevert en ergens terechtkunnen als een afspraak niet werkt. Zo wordt mijn regel uit 2017 preciezer: de mensen die het werk dragen, hebben invloed nodig waar dat werk wordt bepaald.
HOOFDSTUK 07
Wat blijft als de projectleider vertrekt
Stel je Marieke voor, een projectleider die als zzp’er wordt ingehuurd om de samenwerking op gang te brengen. Zij kent de bedrijven en weet welke docent ze moet hebben. Ze onthoudt wie niet op een mail reageert maar wel op een telefoontje. Na een bijeenkomst belt ze nog even na, omdat ‘goed idee’ anders gemakkelijk het laatste is wat iemand van een voorstel hoort.
Dat is waardevol werk. Het wordt kwetsbaar wanneer bijna iedereen via Marieke contact houdt. Op papier doen twintig organisaties mee. In de praktijk weten veel deelnemers vooral haar nummer. De samenwerking heeft dan dezelfde einddatum als haar opdracht, tenzij iemand tijdig iets anders regelt.
Stel dat haar opdracht volgend voorjaar stopt. Een bedrijf belt met een vraag over een student en krijgt geen antwoord. De docent weet nog dat er ooit een afspraak is gemaakt, maar niet waarom. De namen staan in het gedeelde bestand. Iemand moet de relatie nog onderhouden.
Een contactlijst onthoudt namen. Dat kan Outlook ook. Een werkende relatie vraagt dat je weet waarvoor je iemand kunt bellen en wat je daarna mag verwachten. Wanneer deelnemers dat zelf regelen, hoeft de opvolger van Marieke niet opnieuw de hele regio te leren kennen voordat er iets gebeurt.
Kijk daarom ook wat de persoonlijke inzet van de projectleider opbouwt. Helpt zij mensen elkaar rechtstreeks te bereiken en afspraken te veranderen? Of moet zij telkens opnieuw belangstelling organiseren omdat deelnemers weinig invloed of resultaat ervaren? Bij een nieuw netwerk kan intensief trekken nodig zijn. Als die afhankelijkheid blijft, onderzoek dan welk werk nog geen vaste plek heeft en welke besluiten deelnemers zelf zouden moeten kunnen nemen.
Dat onderhoud kost tijd. Iemand moet een nieuw bedrijf op weg helpen en reageren wanneer een afspraak vastloopt. Vrijwilligheid laat dat werk niet verdwijnen. Ook in Boulder zorgt iemand dat de koffie er is. Wanneer Bing Chou na zeven jaar stopt als gespreksleider van Open Coffee, schrijft hij op welke taken zijn opvolger moet overnemen en wie de praktische voorzieningen draagt.2
Bij Warga en REMO krijgt een gezamenlijke voorziening een blijvende plek. Er wordt betaald voor werk dat nodig blijft. Een samenwerking kan volwassen worden doordat zij eindelijk regelt wie die uren maakt en waar het geld vandaan komt.
Wat Nederlandse projecten melden
In de tussentijdse evaluatie van het Regionaal investeringsfonds mbo uit 2021 noemen projectleiders ‘samen doen’ en de ‘kracht van de relatie’ als belangrijke succesfactoren. Ook tijd en de betrokkenheid van docenten krijgen aandacht. De evaluatie gebruikt een enquête, casestudies en data-analyse. Tegelijk is het nog te vroeg voor stevige conclusies over het uiteindelijke effect op de aansluiting met de arbeidsmarkt. 10
Dat onderscheid helpt. Je kunt kijken of mensen elkaar kennen, tijd hebben en samen iets van de grond krijgen. Maar daarmee weet je nog niet of een student beter leert of een bedrijf makkelijker aan personeel komt. Een volle vergadertafel is nog geen arbeidsmarktresultaat.
Volg wat deelnemers dankzij de samenwerking zelf kunnen doen. Brengt iemand een voorstel in? Kan hij met een collega verder zonder de projectleider ertussen? Dat vertelt meer over de ontwikkeling van eigenaarschap dan de vraag of iemand enthousiast genoeg keek tijdens de bijeenkomst.
Wat telt als succes
Een verband dat lang bestaat, kan nuttig zijn. Het kan ook vooral heel goed zijn geworden in het organiseren van zijn eigen bijeenkomsten. Voortbestaan is dus geen voldoende maatstaf.
Bij samenwerking rond beroepsonderwijs wil ik ten minste drie soorten resultaat volgen. Die lopen niet volgens dezelfde klok. Een student hoeft geen twintig jaar te wachten op betere begeleiding. Gezamenlijk handelingsvermogen groeit over meerdere activiteiten. Relaties en voorzieningen moeten uiteindelijk ook een wisseling van mensen of financiering overleven. Wie alles op één termijn beoordeelt, verklaart het netwerk te vroeg mislukt of veel te lang succesvol.
Ten eerste het resultaat voor studenten en bedrijven. Binnen een schooljaar wil je kunnen zien of studenten beter leren op de werkplek, bedrijven hen beter kunnen begeleiden en problemen eerder worden opgelost. Cijfers over uitval, doorlooptijd of deelname kunnen helpen, zolang je voorzichtig blijft met de oorzaak.
Ten tweede het vermogen om samen te handelen. Tijdens het project wil je zien dat deelnemers zelf een vraag kunnen agenderen, een verbetering uitproberen en een afspraak aanpassen. Ook moeten er verbindingen ontstaan die niet allemaal via de projectleider lopen.
Ten derde kijk je wat er na het project moet blijven werken. Is er nog coördinatie, scholing, vertegenwoordiging of structureel geld nodig? Spreek vóór de slotbijeenkomst af wie dat regelt en wat het moet opleveren.
Een project kan eindigen omdat de opgave is opgelost. Het kan ook klaar zijn omdat het nodige werk elders is ondergebracht. Vraag voor de slotbijeenkomst dus niet hoeveel mensen nog een bijeenkomst willen. Vraag wat moet blijven werken, wie dat overneemt en of die persoon daar werkelijk ruimte voor heeft.
HOOFDSTUK 08
Zes vragen voor maandagochtend
Gebruik de voorbeelden om je eigen samenwerking te onderzoeken. De zes vragen hieronder helpen daarbij. Begin met een beslissing waar iemand nu op wacht. Dan wordt snel duidelijk welke kennis nodig is en wie er iets kan veranderen.
01 Welk probleem is werkelijk gezamenlijk
Een ambitie als ‘een betere aansluiting’ kan iedereen onderschrijven. Vraag welk concreet probleem een bedrijf, school of student moeilijk alleen kan oplossen.
Vraag wie het probleem heeft benoemd en of deelnemers het nog mogen veranderen. Leg dezelfde situatie bijvoorbeeld voor aan een docent en een praktijkbegeleider. Als hun antwoorden uiteenlopen, heb je iets gevonden om over te praten. Een gezamenlijke formulering kan dat verschil ook te vroeg uit beeld hebben geschreven.
Twintig of dertig gesprekken kunnen nuttig zijn als je het netwerk nog niet kent. Voer ze niet omdat ieder project blijkbaar met twintig gesprekken hoort te beginnen. Als de vragen al op tafel liggen en iedereen op een besluit wacht, is nog een gespreksronde vooral een heel beleefde vorm van uitstel.
02 Welke rol heeft iedere deelnemer
Begin bij het werk. Wie kan een stageopdracht aanpassen, en wie moet daarvoor toestemming geven? Een bedrijf hoeft niet over het hele curriculum te gaan om die opdracht te verbeteren. Het ROC kan een vraag uit het bedrijf onderzoeken zonder meteen de sleutels van de opleiding in te leveren.
Vraag ook hoe vertegenwoordiging werkt. Wie spreekt namens kleine bedrijven, docenten, praktijkbegeleiders of studenten? Hoe houdt die persoon contact en welk mandaat heeft hij?
Laat deelnemers ook zelf beschrijven welke rol zij denken te hebben. Verwacht iemand een afgesproken aanpak uit te voeren, samen de aanpak te ontwikkelen of een eigen vraag in te brengen? Leg dat naast de rol die de organisator voor hem in gedachten heeft. Het woord partner is daarvoor te ruim.
Toets vervolgens of de invloed past bij wat je van iemand vraagt. Wie verantwoordelijkheid moet dragen voor de uitvoering, moet relevante afspraken kunnen helpen bijstellen. Wie medeontwikkelaar heet, moet iets kunnen veranderen aan de aanpak. Een verschil vraagt om een gesprek en soms om andere afspraken over zeggenschap.
03 Wat maakt bijdragen mogelijk
Vraag wat deelnemers kunnen inbrengen: tijd, vakkennis, contacten, apparatuur, geld of toegang tot de werkvloer. Maak vervolgens de kosten zichtbaar. Tijd van een praktijkbegeleider komt ergens vandaan. Een docent kan extra werk alleen doen wanneer zijn organisatie daar ruimte voor biedt.
Een uitnodiging is nog geen mogelijkheid om bij te dragen. Kijk of budget, planning en vergadervorm passen bij de mensen die je nodig hebt. Een kleine ondernemer met één goede vraag hoeft niet eerst een regionaal vergaderdiploma te halen. Vraag bij lage deelname ook wat iemand nog kan beïnvloeden en wat er met eerdere inbreng is gebeurd. Persoonlijk nabellen kan helpen, maar verandert op zichzelf weinig aan die voorwaarden.
Vraag bij ieder initiatief daarom: waar komt deze energie vandaan? Krijgt iemand ruimte dankzij goede afspraken, of gaat hij zelf aan de slag omdat de gewone route vastloopt? Een eigen academy kan ondernemerschap zijn. Ze kan ook laten zien dat de regionale samenwerking iets laat liggen. Vaak is het allebei. Vraag ook of iemand buiten dit verband al met andere scholen of bedrijven samenwerkt. Weinig initiatief hier kan samengaan met veel initiatief elders, bijvoorbeeld omdat iemand daar meer ruimte ervaart om iets voor elkaar te krijgen. Geef zo’n initiatief dus steun, maar kijk ook welk gat de initiatiefnemers zelf zijn gaan dichten.
04 Wie kan welke afspraak veranderen
Kies drie beslissingen die binnenkort worden genomen, bijvoorbeeld over een begeleidingsactiviteit, de besteding van een budget of de planning van een pilot.
Schrijf op wie het besluit neemt en spreek de mensen die ermee moeten werken. Kunnen zij een alternatief voorstellen? Vraag wat er met een eerder voorstel is gebeurd. Een enthousiast antwoord van de organisator vertelt nog niet hoe bruikbaar die ruimte voor de deelnemer is. Kijk ook of iemand tijd krijgt om zijn idee uit te werken.
Kijk ook naar de fase waarin de samenwerking zit. Bij een subsidieaanvraag is het logisch dat één partij veel voorbereidt. Iemand moet tenslotte weten waar bijlage 7b is gebleven. Tijdens de uitvoering moet er meer kunnen bewegen. Begeleiders moeten kunnen bijsturen als de praktijk anders uitpakt dan het plan. Loop daarom bij iedere nieuwe fase de vier lagen opnieuw langs: regels en middelen, besturing, uitvoering, en ervaring en initiatief. Verdeel de taken en beslisruimte opnieuw zodra het werk verandert.
05 Wat gaan mensen samen doen en leren
Organiseer een kleine activiteit rond een vraag uit de praktijk. Een bedrijf laat zien hoe het studenten ontvangt. Een docent en praktijkbegeleider passen samen een leeropdracht aan. Studenten vertellen waar de uitleg in de eerste week hapert.
Laat iemand de aanpassing uitproberen en plan een moment om de uitkomst te bespreken. Wie kan daarna besluiten hoe jullie verdergaan? Vraag ook of deelnemers een volgende verbetering zelf kunnen beginnen. Als de projectleider het hele proces opnieuw moet aanzwengelen, is nog weinig gezamenlijk handelingsvermogen opgebouwd.
06 Wat blijft nodig en wie draagt dat
Bespreek vanaf het begin welk werk na de projecttermijn nodig kan blijven. Welke contacten moeten worden onderhouden? Wie ontvangt een nieuw bedrijf? Welke scholing, vertegenwoordiging of coördinatie vraagt blijvende inzet?
Volg wat er door de samenwerking verandert. Deelnamecijfers kunnen nuttig zijn. Kijk ook naar een voorstel dat werkelijk tot een verbetering heeft geleid en naar wie daar inmiddels zelfstandig mee verder kan.
Maak stoppen ook bespreekbaar. Een project hoeft niet te blijven bestaan om geslaagd te zijn. Een noodzakelijke voorziening moet wel ergens landen voordat iedereen tijdens de slotbijeenkomst tevreden naar dezelfde foto kijkt.
Begin bij één afspraak
Pak maandag één afspraak waar mensen steeds tegenaan lopen. Vraag wie die heeft gemaakt, welk probleem ermee moest worden opgelost en waar zij vandaan komt: uit wetgeving, een subsidievoorwaarde, een bestuurlijke keuze, de uitvoering of een ervaring op de werkvloer. Zoek daarna uit wie de afspraak kan veranderen en wat daarvoor nodig is.
Misschien kan het ROC iets loslaten. Misschien moet een brancheorganisatie bedrijven beter vertegenwoordigen. Misschien heeft de praktijkbegeleider vooral tijd nodig. En misschien is de afspraak gewoon verstandig, maar heeft nog niemand haar behoorlijk uitgelegd.
De uitkomst ligt niet vast. Precies daarom heeft het gesprek zin.
SLOT
Terug naar de voorstelling
Bij een bedrijf bespreken praktijkbegeleiders, een docent en twee studenten de eerste stageweek. De begeleiders merken dat studenten andere voorkennis hebben dan verwacht. De studenten laten zien welke uitleg zij missen. De docent ontdekt dat een opdracht op papier helder is en op de werkvloer vooral vragende blikken oplevert.
Twee begeleiders en de docent passen de opdracht aan. Ze proberen haar bij de volgende groep uit; studenten kijken mee naar de uitleg. Over zes weken bespreken ze de uitkomst. Of het werkt, moet nog blijken. Wel kunnen de mensen die het probleem ervaren nu de aanpak beïnvloeden en ermee handelen.
Daarmee zijn we terug bij Karin en Willem. De trap past nog steeds niet op het podium. Karin kan Willem vragen harder door te werken. Ze kan ook met hem bekijken of de scène anders kan. In dat tweede gesprek wordt duidelijk of zijn kennis gevolgen mag hebben voor de voorstelling. Fatima hoeft het hele stuk niet te herschrijven om iets te zeggen te hebben over de scène waarin Els nauwelijks zichtbaar is.
Wat er daarna gebeurt, leert Willem iets over zijn plek. Heeft zijn voorstel geholpen, dan heeft hij reden om een volgend idee in te brengen. Blijft het steeds bij het uitvoeren van de tekening, dan kan hij een andere vereniging zoeken. Ook een bedrijf kan zijn energie bij een andere school onderbrengen. Vraag daarom wat iemand binnen deze samenwerking kan doen voordat je om meer betrokkenheid vraagt.
Karin blijft belangrijk. Zij organiseert de repetities en helpt de mensen samenwerken. De vraag is wat er gebeurt als ze een avond ontbreekt. Weten Willem en Fatima dan hoe ze het probleem kunnen bespreken? Bij Marieke, de projectleider, geldt hetzelfde. Als iedere volgende activiteit haar persoonlijke krachttoer vraagt, moet de inrichting opnieuw worden bekeken.
Een samenwerkingsverband krijgt niet de betrokkenheid die het vraagt, maar de betrokkenheid die het organiseert.
VERDER PRATEN
Verder praten
Wil je onderzoeken wie in jouw samenwerking de opgave bepaalt, welke afspraken initiatief blokkeren en wat moet blijven als het project eindigt? In een werksessie gebruiken we de zes vragen voor één concrete regionale opgave. We eindigen met afspraken over wat er verandert, wie daarvoor ruimte nodig heeft en wanneer jullie naar de uitkomst kijken.
Mail: info@bureau-brand.nl
Web: www.maartenbrand.com
OVER DE AUTEUR
Over de auteur
Maarten Brand is stage-expert, auteur en onderzoeker. In 25 jaar bezocht hij meer dan duizend bedrijven. Van 2014 tot 2017 begeleidde hij als regiocoördinator bij Techniektalent negenentwintig lokale projecten tussen onderwijs en bedrijfsleven. Van 2015 tot 2019 was hij oprichter en eigenaar van Stagebureau Connectie. Ook werkte hij aan de startupcampus van Inholland.
Hij schreef onder meer Het Grote Stageboek voor Werkgevers, Met Afstand het Beste Stagebedrijf en Het Kleine Stageboek voor Begeleiders. In Werf Slim schrijft hij over begeleiden, vakmanschap en de stagepraktijk.
maartenbrand.com/werf-slim
BRONNEN EN VERDER LEZEN
Bronnen en verder lezen
De analyse en de zes vragen in deze whitepaper zijn mijn eigen uitwerking. De voorbeelden laten mechanismen zien en geven woorden om regionale samenwerking te onderzoeken. Ze bewijzen niet dat dezelfde aanpak in iedere onderwijsregio hetzelfde resultaat heeft.
Zuivelhistorie. 150 jaar zuivelindustrie. Over de centrifuge, de gezamenlijke rekening en aansprakelijkheid in Warga in 1886 en de ontwikkeling van zuivelcoöperaties.
https://www.zuivelhistorie.nl/?PageID=164
Zie ook Bakker, M.S.C. (1992). Boter. In Geschiedenis van de techniek in Nederland, deel I, pp. 103–133, met de aanleiding in Warga op p. 122. En Bieleman, J. (2000). De georganiseerde rundveeverbetering. In Techniek in Nederland in de twintigste eeuw, deel 3, p. 135 en noot 31.
https://www.dbnl.org/tekst/lint011gesc01_01/lint011gesc01_01_0007.php
https://www.dbnl.org/tekst/lint011tech03_01/lint011tech03_01_0010.php
Geluk, J.A. (1967). Zuivelcoöperatie in Nederland, tot circa 1930, pp. 50–51. Encyclopedie van Friesland, lemma Kooistra, Hendrik Johannes.
https://zuivelhistorienederland.nl/_wp_pdf/Boek-Geluk-V-1.pdf
https://www.mpaginae.nl/At/IMGdb/Enc/EvFK.pdf
Leeuwarder Courant (26 september 1942). Persoonlijke herinneringen. Kentering in het boerenbedrijf. Heruitgave in de knipselverzameling over Warga, pp. 11–12.
https://www.zuivelhistorienederland.nl/_wp_pdf/1911-1936-Warga-25-en-50jr.pdf
Feld, B. (2010). How To Create a Sustainable Entrepreneurial Community. Over de lange termijn, terugkerende activiteiten en de aansluiting van nieuwkomers. Chou, B. (2019). Starting an Open Coffee Club in Your Community. En Chou (2020), Boulder Open Coffee Is Ready for Fresh Leadership.
https://feld.com/archives/2010/10/how-to-create-a-sustainable-entrepreneurial-community/
https://virtuallybing.com/blog/starting-an-open-coffee-club-in-your-community
https://virtuallybing.com/blog/boulder-open-coffee-is-ready-for-fresh-leadership
Feld, B. (2012). Startup Communities: Building an Entrepreneurial Ecosystem in Your City. Wiley. Zie ook Feld (2013), Startup Communities Are Up To The Entrepreneurs, over ondernemers en feeders.
https://feld.com/archives/2013/07/startup-communities-are-up-to-the-entrepreneurs/
Feld, B. (2020). Definition of GiveFirst. Over bijdragen zonder vooraf de exacte tegenprestatie vast te leggen.
https://feld.com/archives/2020/10/definition-of-givefirst/
National Park Service (2025). Workers United: The Delano Grape Strike and Boycott. Over het Filipijnse initiatief, de aansluiting van de NFWA en de boycot.
https://www.nps.gov/articles/000/workers-united-the-delano-grape-strike-and-boycott.htm
Ganz, M. (2009). Why David Sometimes Wins: Leadership, Organization, and Strategy in the California Farm Worker Movement. Oxford University Press.
https://www.cityleadership.harvard.edu/about/person/marshall-ganz/
Ganz, M. (2024). People, Power, Change: Organizing for Democratic Renewal. Oxford University Press. Zie ook de Harvard-reeks Leadership, Organizing, and Action.
https://bsc.hks.harvard.edu/tools/podcasts/leadership-organizing-and-action/
https://bsc.hks.harvard.edu/tools/podcasts/leadership-organizing-and-action/building-relationships/
https://bsc.hks.harvard.edu/tools/podcasts/leadership-organizing-and-action/strategy/
Harvard Kennedy School, Building State Capability (2024). Structure. Gesprek met Marshall Ganz over gezamenlijke afspraken, gedeeld leiderschap, verandering en continuïteit.
https://bsc.hks.harvard.edu/tools/podcasts/leadership-organizing-and-action/structure/
REMO Techniek. De leden van REMO en Praktijkcentrum REMO. Beschrijving door REMO van het bedrijvennetwerk, de samenwerking met het ROC van Twente en de invloed van leden op het aanbod. Dit is een beschrijving van de organisatie zelf, geen onafhankelijke effectevaluatie.
https://www.remo-techniek.nl/voor-bedrijven-remo/de-leden-van-remo-west-twente/
https://www.remo-techniek.nl/remo-praktijkopleider-techniek/praktijkcentrum-remo/
DUS-I en RVO (2021). Tussentijdse evaluatie RIF-2. Regionaal investeringsfonds mbo. Over succesfactoren, beschikbare tijd en de grenzen aan uitspraken over effectiviteit.
https://admin.ptvt.nl/uploads/ptvt/originals/ad928a7a-9d99-4da6-a02e-1dafd3f35ef4.pdf
Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (2023). Regeling regionaal investeringsfonds mbo 2024–2027. Over de bekostigde mbo-instelling als aanvrager en de publiek-private samenwerking als instrument voor een betere aansluiting tussen beroepsonderwijs en arbeidsmarkt.
https://zoek.officielebekendmakingen.nl/stcrt-2023-31220.html
Minister voor Primair en Voortgezet Onderwijs (2024). Subsidieregeling sterk techniekonderwijs 2025–2028. Over het doel van de regeling, het penvoerderschap, de cofinanciering en de samenwerking met bedrijven.
https://zoek.officielebekendmakingen.nl/stcrt-2024-11193.html
Rikala, P., Ylönen, M., Forsman, P., Kulmala, P., Kuusinen-Laukkala, A., & Hämäläinen, R. (2026). Beyond Enabling Perspectives: How Organizational Conditions Shape Intertwined Forms of Professional Agency in Health and Social Care. Vocations and Learning, 19, 18.
https://doi.org/10.1007/s12186-026-09398-5
Shakespeare, W. As You Like It, akte 2, scène 7. Jaques begint zijn vergelijking van het leven met een toneelstuk met ‘All the world’s a stage’. Tekst bij de Royal Shakespeare Company.
https://www.rsc.org.uk/as-you-like-it/about-the-play/famous-quotes
SBB. Voorwaarden voor erkenning. Over de goede en veilige werkplek, passende werkzaamheden en de praktijkopleider die de student op de werkvloer begeleidt.
https://www.s-bb.nl/bedrijven/voorwaarden-erkenning/
Rijksoverheid. Wie is verantwoordelijk voor het examen in het middelbaar beroepsonderwijs (mbo)? Over de verantwoordelijkheid van mbo-instellingen voor examens en de taken van examencommissies bij kwaliteitsborging en diplomering.
Verder lezen: Brand, M. The hidden politics of cooperation. Over belangen, invloed en de omstandigheden waarin samenwerking tot stand komt.
https://artoftheinternship.substack.com/p/the-hidden-politics-of-cooperation
Brand, M. The Stack.
https://artoftheinternship.substack.com/p/the-stack
© 2026 Maarten Brand · Bureau Brand, Haarlem · Vrij te delen met bronvermelding

