Wat is emergent leren?

De trap die iedereen in zijn hoofd heeft

Vraag iemand hoe leren werkt en je krijgt bijna altijd hetzelfde plaatje: een trap. Onderaan staat "iets onthouden", daarboven "begrijpen", dan "toepassen", en zo klim je netjes omhoog tot je bovenaan "iets nieuws kunt maken". Eerst de basis, dan de rest.

Dat beeld komt van Benjamin Bloom. Zijn taxonomie ordent denken in niveaus, en dat is op zichzelf nuttig: het laat zien dat een feit opdreunen iets anders is dan een probleem oplossen. Bloom bouwde daarmee de basis. Het probleem zit niet in Bloom, maar in wat we ervan maakten.

Waar de trap een verkeerde afslag werd

Van die niveaus maakten we een trap met treden, en van die trap een regel: je moet onderaan beginnen en stap voor stap omhoog. Eerst alle theorie, dan pas doen. Eerst onthouden, dan toepassen. Klinkt logisch. Maar zo leert geen mens, en een stagiair al helemaal niet.

Een stagiair leert rommelig. Hij onthoudt iets half, probeert het meteen, snapt het pas achteraf, en improviseert ondertussen. Eén keer een knop goed indrukken: "Hij kan het nu toch?" Drie keer dezelfde fout: "Ze leert het nooit." Alsof je boos wordt op een peuter omdat hij nog geen marathon loopt. De trap belooft een nette volgorde die er in de praktijk gewoon niet is. Dat is de verkeerde afslag.

Leren is geen trap. Het is een web waarin alle draden tegelijk trillen.

Leren is een web, geen ladder

De wetenschap zag dit al langer. Psycholoog Michelene Chi liet zien dat veel leren emergent is: rommelig, spontaan, en het gebeurt op plekken die je nooit had gepland. Filosoof Peter Ellerton maakte er een beeld bij: leren is geen ladder, het is een web waarin alle draden tegelijk trillen. Soms springt je stagiair één draad verder, soms raakt hij verstrikt.

Dat sluit aan op hoe leren op de werkvloer echt werkt, het werkplekleren: leren in context, niet leren over context. Kennis ontstaat niet netjes in je eentje op een trede, maar in interactie, in gesprek, in het doen. Dat is de kern van het sociaal-constructivisme: leren gebeurt in relatie tot anderen en je omgeving, niet los daarvan. Bloom bouwde de basis, Chi gaf de theorie een duw, en Ellerton maakte er het web van.

Het web in actie

Hoe ziet dat eruit? Twee voorbeelden.

Sanne staat achter de toonbank. Jij geeft een mini-college klantgerichtheid en legt uit hoe je open vragen stelt. Ze knikt. Jij denkt: lekker bezig. Tot ze vraagt: "Waarom is Mark eigenlijk altijd zo kortaf tegen klanten?" Bam, het web trilt. Je zorgvuldig geplande leerdoel verdampt en je zit ineens in een gesprek over teamcultuur en voorbeeldgedrag. Eén vraag, vier draden tegelijk: uitleggen, evalueren, rechtvaardigen, en alternatieven bedenken. Is dat erg? Nee. Dit ís leren.

Ruben loopt stage bij HR en moet een simpel overzicht van kandidaten maken. Jij verwacht een nette tabel. Hij levert twee keer prut. Tot hij ziet dat jullie wens om meer vrouwen te werven mislukt door de manier waarop de vacatures geschreven zijn. Hij duikt erin en komt terug met pijlen, cirkels en een chaotisch verhaal over functietitels. Nu heb je twee opties. Afkappen: "Waar is mijn tabel?" Dat is trapdenken. Of meebewegen: "Wat een ontdekking." Dat is het web volgen.

Jouw rol: webfluisteraar, geen conciërge

Wat betekent dit voor jou als begeleider? Dat je geen conciërge bent van een trappenhuis, die controleert of iedereen netjes tree voor tree omhoog gaat. Je bent eerder een webfluisteraar.

Het web in het hoofd van je stagiair staat nooit stil; deadlines, collega's en koffieautomaten trekken aan alle draden tegelijk. Je kunt het niet controleren, en dat hoeft ook niet. Jouw rol: kies een paar draden die nú nuttig zijn en tik die aan, de rest beweegt vanzelf mee. Geef tijdelijke steun waar het spannend wordt en bouw die af zodra het loopt, dat heet scaffolding. Stel vragen in plaats van te zenden, dat is coaching. En geef je feedback op het moment dat het web trilt, niet drie weken later.

Dat vraagt dat je het ongemak omarmt. Leren is een slingerpad vol hobbels, geen rechte trap. De mariniers noemen dat embrace the suck: omarm de natte sokken en de rommelige momenten, want juist daar zit het echte leren.

Verwacht geen plan op dag één

Tot slot de leerdoelen. Veel stagiairs weten op dag één niet wat ze willen leren; ze weten waar de koffie staat en hoe je "hoi" zegt in Teams. Verwacht dus geen kant-en-klaar plan. Begin met een ruwe richting, ga doen, en kijk wat blijft staan en vooral wat omvalt, want dáár zitten de leerpunten.

Daarna pas je je doelen aan op wat je ziet, dat is tussentijds bijstellen. Niet omdat het eerste plan slecht was, maar omdat het web meeschrijft. Zo werkt richting geven in een emergent proces: een kompas, geen dienstregeling. Meer over hoe richting en ruimte samengaan, lees je in wat is een goede stage?

Waar dit op gebaseerd is

1. Brand, M. Het Kleine Stageboek voor begeleiders, hoofdstukken over het web en het omarmen van ongemak. maartenbrand.com/hetkleinestageboekvoorbegeleiders.
2. Bloom, B. S. (1956). Taxonomy of Educational Objectives. De oorsprong van het niveaubeeld, en van de trap die eruit werd afgeleid.
3. Chi, M. T. H. Onderzoek naar emergent leren: leren dat spontaan en ongepland ontstaat.
4. Ellerton, P. Leren als web in plaats van ladder.

De rest van kast Begeleiders

Meer op de site